શું તમને ખબર છે કે શરીરમાં થતી કોઈપણ બીમારી વાત-પિત્તના બગડવાથી થાય છે? જાણો સંપૂર્ણ જાણકારી

0
8849

આજે અમે તમને વાત, પિત્ત અને કફ વિષેની એવી જાણકારી આપીશું જે કદાચ પહેલા તમને કોઈએ જણાવી નહિ હોય. મિત્રો વાત, પિત્ત અને કફ આ ત્રણેયને દોષ કહેવામાં આવે છે. તો આ ત્રણેયને ધાતુ પણ કહેવામાં આવે છે. એમને ધાતુ એટલા માટે કહેવામાં આવે છે, કેમ કે તે શરીરને ધારણ કરે છે. અને ત્રિદોષ, ધાતુ અને મળને દુષિત કરે છે. તે કારણે તેને દોષ પણ કહે છે.

તમારી જાણકારી માટે જણાવી દઈએ કે શરીરમાં થતી કોઈપણ બીમારી વાત, પિત્ત અને કફના બગડવાથી થાય છે. હવે તમે એવું પૂછશો કે આ વાત, પિત્ત અને કફ શું હોય છે? તો તમે એના વિષે અહી જાણશો. મિત્રો પહેલા એ જાણી લો કે માથાથી લઈને છાતીની વચ્ચે સુધીના રોગ કફ બગડવાથી થાય છે. છાતીની વચ્ચેથી લઈને પેટ અને કમરના છેડા સુધીમાં થતા રોગ પિત્ત બગડવાને કારણે થાય છે. અને કમરથી લઈને ગોઠણ અને પગના છેડા સુધી થતા રોગ વાત બગડવાને કારણે થાય છે.

આયુર્વેદ સાહિત્ય અનુસાર શરીરના નિર્માણમાં દોષ, ધાતુ, મળને મુખ્ય ગણવામાં આવે છે. અને એવું કહેવામાં આવે છે કે દોષ ધાતુ મળ મુલં શરીરમ. આયુર્વેદનું પ્રયોજન શરીરમાં રહેલા આ દોષ, ધાતુ અને મળોને સામ્ય અવસ્થામાં રાખવાનું છે. જેથી સ્વસ્થ વ્યક્તિનું સ્વાસ્થ્ય જળવાઈ રહે અને દોષથી મળોની અસામાન્ય સ્થિતિ થવાથી ઉભી થતી વિકૃતિ કે રોગની સારવાર કરી શકાય.

શારીરિક દોષ :

મિત્રો આયુર્વેદ અનુસાર વાત, પિત્ત અને કફ આ ત્રણેય શારીરિક દોષ ગણવામાં આવે છે. આ દોષ અસામાન્ય આહાર વિહારથી વિકૃત કે દુષિત થઇ જાય છે. એટલે તેને દોષ કહેવામાં આવે છે. શારીરિક બીજી ધાતુ વગેરે તત્વ આ દોષો દ્વારા દુષિત થાય છે. આ ત્રણે દોષોને શરીરનો આધાર સ્થંભ કહેવામાં આવે છે. તે પ્રાકૃતિક સ્થિતિ અને યોગ્ય પ્રમાણમાં શરીરને સ્વસ્થ રાખે છે, જો તેનો ક્ષય કે વૃદ્ધી થાય છે, તો શરીરમાં વિકૃતિ કે રોગ ઉત્પન થઇ જાય છે.

પંચમહાભૂતોથી થઈ હતી દોષોની ઉત્પતિ :

૧. સૃષ્ટિમાં મળતા વાયુ મહાભૂત માંથી શરીરમાં વાત દોષની ઉત્પતી થાય છે.

૨. તેમજ અગ્નિ માંથી પિત્ત દોષની ઉત્પતી થાય છે.

૩. તથા જળ અને પૃથ્વી મહાભૂતો માંથી કફ દોષની ઉત્પતી થાય છે.

એટલે કે શરીરમાં લોહી વગેરે ધાતુથી બને છે, અને મળ શરીરને સ્થંભની જેમ સંભાળે છે. દોષ, ધાતુ, મળ કુદરતી રીતે રહીને ઉચિત આહાર વિહાર કરનારું શરીર ધારણ કરે છે. શરીરની ક્ષય, વૃદ્ધી, શારીરિક અવયવો દ્રવ્યોની વિકૃતિ, આરોગ્યતા-અનારોગ્યતા, આ દોષ ધાતુ મળો ઉપર જ આધારિત છે. આમ તો શરીર માટે દોષ, ધાતુ અને મળ ત્રણેય મુખ્ય દ્રવ્ય છે. છતાપણ શારીરિક ક્રિયા માટે જણાવી દઈએ કે વધુ ક્રિયાશીલ થવાથી શરીરમાં દોષ વર્ગની મહત્તા રહે છે.

આપણા શરીરના આ ત્રણેય દોષોમાં સૌથી પહેલા વાત દોષ જ વિરુદ્ધ આહાર-વિહારથી પ્રકુપિત થાય છે. અને તે બીજા દોષ અને ધાતુને દુષિત કરી રોગ ઉત્પન કરે છે. જણાવી દઈએ કે વાત દોષ કુદરતી રીતે પ્રાણીઓનો જીવ ગણવામાં આવે છે. આયુર્વેદ શાસ્ત્રમાં શરીર રચના, ક્રિયા અને વિકૃતિઓનું વર્ણન અને ભેદ અને સારવાર વ્યવસ્થા દોષો મુજબ જ કરવામાં આવે છે.

વાત દોષના પાંચ ભેદ :

૧. પ્રાણ વાત :

મિત્રો આ વાયુ સતત મોઢામાં રહે છે અને આવી રીતે તે પ્રાણોને ધારણ કરે છે, જીવન પૂરું પાડે છે અને જીવને જીવતા રાખે છે. આ વાયુની મદદથી આપણે ખાધેલું અને પીધેલું અંદર જાય છે. જ્યારે આ વાયુ કુપિત થાય છે તો હિચકી, ખાંસી અને તે અંગોને સંબંધિત વિકાર થાય છે.

૨. સમાન વાત :

ત્યારબાદ આવે છે સમાન વાત. આ વાયુ આભાશય અને પક્વાશયમાં રહેતા અગ્નિ, જેને જઠરાગ્ની કહે છે, તેની સાથે મળીને અન્નનું પાચન કરે છે અને મળમૂત્રને પૃથક કરે છે. જયારે આ વાયુ કુપિત થાય છે ત્યારે મંદાગ્નિ, અતિસાર અને વાયુ ગોળા પ્રભુતી રોગ થાય છે.

૩. ઉદાન વાત :

જાણકારી માટે જણાવી દઈએ કે ઉદાન વાયુ ગળામાં રહે છે. અને આ જ વાયુની શક્તિથી મનુષ્યનો અવાજ નીકળે છે. તે બોલે છે, ગીત ગાય છે, અને મધ્યમ અને ઊંચા અવાજમાં વાત કરે છે.

૪. અપાન વાત :

ત્યારબાદ આવે છે અપાન વાત. જણાવી દઈએ કે આ વાયુ પક્વાશયમાં રહે છે અને તેનું કાર્ય મળ, મૂત્ર, શુક્ર, ગર્ભ અને આર્તકને બહાર કાઢવાનું હોય છે. જયારે તે કુપિત થાય છે ત્યારે મૂત્રાશય અને ગુદા સાથે જોડાયેલ રોગ થાય છે.

૫. વ્યાન વાત :

અંતિમ છે વ્યાન વાત. આ વાયુ આખા શરીરમાં ફરે છે. આ વાયુની અસરથી રસ, લોહી અને બીજા જીવન જરૂરી તત્વ આખા શરીરમાં વહેતા રહે છે. શરીરના સમગ્ર કાર્યપ્રણાલી અને કાર્ય કરવાની પદ્ધતિ વ્યાન વાયુ વગર પૂર્ણ નથી થઇ શકતી. જયારે તે કુપિત થાય છે તો સંપૂર્ણ શરીરમાં રોગ ઉત્પન કરે છે.

હવે જોઈએ પિત્ત દોષના પાંચ ભેદ :

૧. સાધક પિત્ત :

તે શરીરની મેઘા અને ધારણ શક્તિ વધારે છે.

૨. ભ્રામક પિત્ત :

આ પિત્ત શરીરની ચામડીમાં રહે છે અને કાંતિ ઉત્પન કરે છે. જણાવી દઈએ કે ત્વચાના તમામ રોગ અને તકલીફો આ પિત્તની વિકૃતિથી જ થાય છે. શરીરમાં કરવામાં આવેલ લેપ, માલીશ, ઔષધી સ્નાન વગેરેના પાચન કાર્ય આ પિત્ત કરે છે.

૩. રંજક પિત્ત :

શરીરમાં રહેલું આ આ પિત્ત રંગવાનું કાર્ય કરે છે. તે લોહીની લાલાશ, ત્વચાનો રંગ, આંખોની પુતળીઓનો રંગ રંગવાનું કાર્ય કરવાથી તેને રંજક પિત્ત કહે છે. તે યકૃત અને પ્લીહામાં રહીને લોહીનું નિર્માણ કરે છે.

૪. આલોચક પિત્ત :

આ પિત્ત આપણી આંખો સાથે જોડાયેલો હોય છે. અને તે આંખોના તેજની વધ-ધટ માટે ઉપયોગી છે.

૫. પાચક પિત્ત :

આ યાદીમાં આવતું અંતિમ પિત્ત છે પાચક પિત્ત. આ પિત્ત આમ તો ભક્ષ્ય, ભોજ્ય, લેહ્ય અને ચોષ્ય આ ચાર પ્રકારના ભોજનોને પચાવે છે. તેથી તેને પાચક પિત્ત કહે છે.

હવે જાણીએ કફ દોષના પાંચ ભેદ :

૧. ક્લેદન કફ :

પહેલા આવે છે ક્લેદન કફ. આ કફ આમાશયમાં રહે છે. એનું કાર્ય અન્નને ભીનું કરવાનું છે અને અન્નને જુદું જુદું કરવાનું છે.

૨. અવલમ્બન કફ :

એ પછી આવે છે અવલમ્બન કફ. આ કફ હ્રદયમાં રહે છે અને પોતાના અવલમ્બન કાર્ય દ્વારા હ્રદયને પોષણ આપે છે.

૩. શ્લેષ્મન કફ :

યાદીમાં ત્રીજું આવે છે શ્લેષ્મન કફ. આ કફ સંધીઓમાં રહે છે અને તે સ્થાનોને કફ વિહિત નથી કરતા.

૪. રસન કફ :

એ પછી આવે છે રસન કફ. તે કંઠમાં રહે છે અને રસને ગ્રહણ કરે છે. આપણને કડવા અને તુરા રસોની જાણ તેનાથી જ થાય છે.

૫. સ્નેહલ કફ :

આ યાદીમાં અંતિમ નામ છે સ્નેહલ કફનું. આ કફ આપણા મગજમાં રહે છે અને શરીરની તમામ ઇન્દ્રિયોને તૃપ્ત કરે છે. તેના કારણે તમામ ઇન્દ્રિયો પોતાની જાતે કાર્યરત થાય છે.